Gölmarmara İlçesi: Ovanın, Tarımın ve Lidya Mirasının İzinde

Manisa'nın kuzeybatısında, il merkezinin Akhisar-Salihli hattı üzerinde ve Gediz Ovası'nın kuzey kenarında yer alan Gölmarmara, adını yakınındaki gölden ve çevresindeki mermer yataklarından alan bir tarım ilçesidir. Salihli, Gördes, Akhisar, Saruhanlı ve Ahmetli ile komşu olan ilçenin rakımı 155 metre, yüzölçümü 288 kilometrekaredir; il merkezine uzaklığı ise yaklaşık 66 kilometredir. İlçe toprakları, Gediz Nehri'nin taşıdığı alüvyonlarla beslenen verimli bir ova üzerinde yer alır; bu verimlilik, Gölmarmara'nın yüzyıllardır tarıma dayalı bir ekonomiye sahip olmasının başlıca nedenidir.

Gölmarmara bölgesi, Saruhanoğulları'nın Manisa'yı ele geçirmesiyle birlikte Türk hâkimiyetine girmiş, Osmanlı döneminde Saruhan Sancağı sınırları içinde kalmıştır. Kaymakamlığın tarihçe kayıtlarına göre yerleşim 1628'den itibaren Manisa'ya bağlı olarak görülmüş, 1867 yılında Akhisar kazasına bağlı bir nahiye hâline getirilmiştir. Halk önce Marmara Dağı eteklerine yerleşmiş, zamanla ovaya doğru yayılmıştır. 1920-1922 yılları arasında Yunan işgaline uğrayan bölgede bu dönemde bazı köyler zarar görmüş, işgalin ardından yeniden imar edilmiştir. Cumhuriyet'in ilanından sonra 1923'te bucak statüsü kazanan yerleşim, 19 Haziran 1987 tarihli ve 3392 sayılı Kanun'la da müstakil ilçe statüsüne kavuşmuştur.

Türkiye İstatistik Kurumu'nun ADNKS verilerine göre Gölmarmara'nın 2025 yılı nüfusu 15.140 kişidir. Bu sayı, Gölmarmara Belediyesi'nin kendi tanıtım sayfasında paylaştığı 2023 yılı verisi olan 15.211 kişiye kıyasla neredeyse değişmeyen, hafif bir gerileme seyri izlediğini göstermektedir. İlçe merkezine bağlı 21 mahalle bulunmakta, köy statüsünde yerleşim yer almamaktadır; en kalabalık mahalle olan Atatürk Mahallesi'nde 3.597 kişi, yani ilçe nüfusunun yaklaşık dörtte biri yaşamaktadır. Nüfus 2020 yılında 15.335 ile zirve yapmış, sonraki beş yılda yıllık ortalama 39 kişilik hafif bir azalma göstermiştir.

İlçe ekonomisinin temelini tarım oluşturur. Pamuk, tütün, lahana, karpuz, kavun, mısır, domates, kırmızı ve yeşil biber üretimi ile sebzecilik ilçede yaygındır; köylerde hayvancılık da önemli bir geçim kaynağıdır. Gölmarmara Belediyesi'nin verdiği bilgiye göre son yıllarda ilçede zeytinyağı fabrikaları kurulmuş, ayrıca 10 dönümlük bir alanda 550 kilovat gücünde bir güneş enerjisi santrali işletmeye alınmıştır. Bu ürünlerin yanı sıra üretilen domates ve biberler de bölge pazarlarına ve komşu illere gönderilmektedir. İlçenin kavun ve karpuz üretimindeki yeri, her yaz düzenlenen ve kırkıncı kez gerçekleştirildiği bilinen Kavun-Karpuz Festivali'yle de kutlanmakta; bölgedeki soğuk hava depoları sayesinde bu ürünler tazeliğini koruyarak başka illere ve ihracata gönderilebilmektedir. Zeytincilik de ilçenin geleneksel gelir kalemlerinden biri olmaya devam etmekte, hasat sonrası üretilen zeytinyağı hem yerel tüketime hem de bölge dışına satışa sunulmaktadır.

Gölmarmara'nın tarihi dokusunu Halime Hatun Külliyesi (1595-1605) ve Şahuban Camii (1600) gibi Osmanlı dönemi yapıları temsil eder; 15. yüzyıldan kalma Sarı Ahmet Paşa Hamamı da ilçenin daha eski bir Osmanlı mirasına işaret eder. İlçeye bağlı Hacıveliler köyü sınırlarında, Marmara Gölü'ne bakan bir tepede yer alan Kaymakçı Höyüğü ise çok daha eski bir katmanı temsil eder: 8,6 hektarlık bir kaleyi, çevresindeki geniş bir yerleşim alanını ve bir mezarlığı barındıran höyük, Orta ve Geç Tunç Çağı'na (yaklaşık MÖ 2000-1200) tarihlenmekte ve Batı Anadolu'da bilinen en büyük Tunç Çağı kalesi olarak kabul edilmektedir. 2013 yılından bu yana Koç Üniversitesi'nden arkeolog Christopher H. Roosevelt başkanlığında, ABD, Avrupa ve Türkiye üniversitelerinden 42 kişilik uluslararası bir ekip tarafından kazılan höyüğün, Hitit kaynaklarında adı geçen Seha Nehri Ülkesi'nin merkezlerinden biri olabileceği düşünülmektedir.

Gölmarmara, Salihli, Ahmetli ve Saruhanlı ilçeleriyle birlikte, Marmara Gölü'nün güneyinde ve Gediz Ovası'nın kenarında yayılan Bintepeler (Bin Tepe) Lidya kral mezarları alanının da bir parçasıdır. Erken Demir Çağı'na tarihlenen bu tümülüs nekropolünde, en büyükleri Lidya kralları Alyattes ve Giges'e atfedilen onlarca anıtsal mezar höyüğü bulunmaktadır; alan, UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nden kalıcı listeye taşınması için değerlendirilmektedir.

Osmanlı külliyelerinden Lidya tümülüslerine uzanan katmanlı bir geçmişe sahip olan Gölmarmara, bugün hâlâ tarıma dayalı ekonomisiyle ve komşu ilçelerle paylaştığı arkeolojik mirasla Manisa'nın iç kesimlerindeki kırsal kimliğini korumaktadır. Kaymakçı Höyüğü'ndeki kazıların uluslararası bilim çevrelerinde giderek artan ilgisi, ilçeyi önümüzdeki yıllarda arkeoloji meraklıları için de daha görünür bir nokta hâline getirme potansiyeli taşımaktadır; nitekim ulusal basında ilçenin bu keşifle birlikte "dünyanın tanıyacağı" bir yer olarak anılması da bu potansiyele işaret etmektedir.

İlgili yazılar

Kaynakça

Görsel: Cretanforever · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

PaylaşX WhatsApp Facebook